เมื่อผู้ป่วยได้รับคำแนะนำให้เข้าสู่กระบวนการรักษาด้วยรังสีรักษา หลายคนอาจเกิดความกังวลเกี่ยวกับความปลอดภัย ความเจ็บปวด ระยะเวลาในการรักษา และผลข้างเคียงที่อาจเกิดขึ้น เพราะอาจได้ยินจากคนรอบข้างมาจนทำให้เกิดความวิตกกังวล ก่อนเริ่มรักษาผู้ป่วยและครอบครัวควรทำความเข้าใจเหตุผลที่แพทย์เลือกใช้แนวทางรักษาดังกล่าวก่อนว่ามีเป้าหมายการรักษาอย่างไร เพื่อเตรียมรับมือกับกระบวนการรักษาได้ดีขึ้น
รู้จักรังสีรักษา ใช้รักษามะเร็งชนิดใดได้บ้าง?
รังสีรักษา คือวิธีรักษาที่ใช้รังสีพลังงานสูงเพื่อทำลายหรือยับยั้งการแบ่งตัวของเซลล์มะเร็ง เพื่อทำให้เกิดความเสียหายต่อสารพันธุกรรมหรือ DNA ของเซลล์ เมื่อเซลล์ได้รับความเสียหายจนไม่สามารถซ่อมแซมได้ เซลล์ดังกล่าวจะหยุดการแบ่งตัวและค่อย ๆ ตายลง หลักการสำคัญของการรักษาคือการพยายามให้บริเวณก้อนมะเร็งได้รับปริมาณรังสีตามแผนที่กำหนด ขณะเดียวกันต้องลดปริมาณรังสีที่กระทบต่ออวัยวะปกติรอบข้างให้เหมาะสมที่สุด เนื่องจากเนื้อเยื่อปกติเองก็สามารถได้รับผลจากรังสีได้เช่นกัน
การรักษาด้วยรังสีสามารถนำมาใช้กับมะเร็งหลายชนิด เช่น มะเร็งเต้านม มะเร็งปอด มะเร็งศีรษะและลำคอ มะเร็งต่อมลูกหมาก มะเร็งปากมดลูก มะเร็งหลอดอาหาร มะเร็งตับ มะเร็งตับอ่อน รวมถึงมะเร็งที่แพร่กระจายไปยังสมองหรือกระดูก ทั้งนี้ไม่ได้หมายความว่าผู้ป่วยมะเร็งทุกคนจะต้องได้รับการรักษาด้วยรังสีรักษา แพทย์จะพิจารณาจากชนิดและระยะของโรค ตำแหน่งของก้อนมะเร็ง ขนาดของก้อน รวมถึงสุขภาพโดยรวมและแผนการรักษาอื่นที่ผู้ป่วยได้รับ
สิ่งที่ผู้ป่วยและครอบครัวควรรู้เมื่อแพทย์แนะนำให้ทำรังสีรักษา
เมื่อแพทย์แนะนำการรักษาด้วยรังสีรักษา สิ่งที่ควรทำในช่วงเวลานี้คือการทำความเข้าใจว่าเหตุใดจึงต้องได้รับการรักษาด้วยรังสี ผู้ป่วยควรทราบรายละเอียดของแผนการรักษาของตนเองให้มากที่สุด ไม่ควรลังเลที่จะสอบถามเมื่อมีข้อสงสัย เพราะความเข้าใจที่ชัดเจนตั้งแต่ต้นจะช่วยให้สามารถรับมือกับกระบวนการรักษาและดูแลสุขภาพในแต่ละช่วงได้อย่างเหมาะสม
ควรถามแพทย์เรื่องใดก่อนเริ่มรักษาบ้าง
ก่อนเริ่มรักษา ผู้ป่วยสามารถเตรียมรายการคำถามไปพูดคุยกับแพทย์ เช่น เหตุผลที่แนะนำให้รักษาด้วยรังสี เป้าหมายของการรักษา บริเวณที่จะได้รับรังสี จำนวนครั้งโดยประมาณ ระยะเวลาการรักษา และการรักษาจะทำร่วมกับวิธีอื่นหรือไม่ รวมถึงผลข้างเคียงที่มีโอกาสเกิดขึ้นกับตำแหน่งที่ได้รับการรักษามีอะไรบ้าง และหากเกิดอาการดังกล่าวควรติดต่อโรงพยาบาลเมื่อใด เพราะผลข้างเคียงของการรักษาขึ้นอยู่กับบริเวณของร่างกายที่ได้รับรังสี ปริมาณรังสี เทคนิคที่ใช้ และปัจจัยเฉพาะของผู้ป่วย
ผลข้างเคียงที่อาจพบและการดูแลตัวเอง
อาการอ่อนเพลียเป็นหนึ่งในผลข้างเคียงที่พบได้ และระดับความเหนื่อยของแต่ละคนไม่เท่ากัน ผู้ป่วยบางรายยังสามารถทำงานหรือใช้ชีวิตประจำวันได้ตามปกติ ขณะที่บางรายอาจต้องลดกิจกรรมลงหรือพักมากขึ้น บริเวณผิวหนังที่ได้รับรังสีอาจเกิดความแห้ง แดง คัน หรือมีสีผิวเปลี่ยนแปลงได้ ส่วนอาการอื่นจะขึ้นอยู่กับตำแหน่งที่รักษา ควรดูแลตัวเองตามคำแนะนำเฉพาะของทีมรักษา รับประทานอาหารให้เพียงพอ ดื่มน้ำอย่างเหมาะสม พักผ่อน และดูแลผิวบริเวณที่ได้รับรังสีอย่างอ่อนโยน หลีกเลี่ยงการขัดถูหรือใช้ผลิตภัณฑ์ที่อาจระคายเคืองโดยไม่ได้รับคำแนะนำจากบุคลากรทางการแพทย์
อารมณ์ของผู้ป่วยที่เปลี่ยนไป
ครอบครัวควรเข้าใจว่าอาการดังกล่าวหลังได้รับรังสีเป็นอาการหรือผลข้างเคียงที่เกิดจากโรค อาการเหนื่อยหรือความไม่สบายตัวอาจส่งผลต่ออารมณ์และความสามารถในการทำกิจวัตรประจำวันได้
ความเข้าใจผิดเกี่ยวกับการรักษาด้วยรังสี
ความเข้าใจผิดที่พบได้คือผู้ป่วยและครอบครัวอาจคิดว่าการได้รับรังสีจะทำให้ตัวเองมีรังสีติดตัวและเป็นอันตรายต่อคนในครอบครัวเสมอไป ในกรณีการฉายรังสีจากเครื่องภายนอก ผู้ป่วยไม่ได้มีสารกัมมันตรังสีตกค้างในร่างกายหลังการรักษา และโดยทั่วไปสามารถอยู่ร่วมกับครอบครัวได้ตามปกติ
รังสีรักษาเป็นหนึ่งในเครื่องมือสำคัญที่แพทย์ใช้ในการรักษาและควบคุมโรคมะเร็ง โดยอาจใช้เพียงวิธีเดียวหรือใช้ร่วมกับการผ่าตัด เคมีบำบัด และการรักษารูปแบบอื่นตามความเหมาะสมของผู้ป่วยแต่ละราย เมื่อได้รับคำแนะนำให้รักษาด้วยรังสี ผู้ป่วยและครอบครัวไม่ควรตื่นตระหนก แต่ควรใช้โอกาสนี้ในการทำความเข้าใจเหตุผลและเป้าหมายของการรักษา สังเกตการเปลี่ยนแปลงของร่างกายและแจ้งทีมรักษาเมื่อมีอาการผิดปกติหรือมีอาการที่รบกวนการใช้ชีวิต ที่สำคัญไม่ควรเปรียบเทียบผลข้างเคียงของตนเองกับผู้ป่วยรายอื่น เพราะแต่ละคนอาจตอบสนองต่อการรักษาแตกต่างกัน
